| Conclusies commissie-Davids ontluisterend voor Balkenende en democratie
Openheid over Irak, Commentaar, 17 januari 2010 Het kabinet-Balkenende is zeven jaar geleden niet argeloos door onze bondgenoten de Irak-oorlog ingeluisd, maar heeft daar zelf welbewust voor gekozen, en er letterlijk alles aan gedaan om die keuze gestand te doen. In dat proces zijn de regels van het internationale recht en de Nederlandse democratie vergaand geschonden. Dat is het grote beeld dat oprijst uit het Irak-onderzoek waarvan de commissie-Davids op 12 januari jl. de uitkomsten presenteerde. Het rapport is genadeloos voor premier Balkenende wiens reactie binnen enkele uren tot een bijna-kabinetscrisis leidde. Goed nieuws. Zo leek het rapport van de commissie-Davids in de eerste uren na publicatie door het CDA te zijn ontvangen. Hoewel de conclusies van Davids vernietigend zijn en een bedreiging vormen voor vrijwel de gehele CDA-top, twitterde vooral spindoctor Jack de Vries de meest optimistische berichten de wereld in. Om zich vervolgens te zetten aan een belangrijker taak: de repliek van Balkenende op het snoeiharde rapport. In zijn persconferentie zette de premier deze tone of voice voort door de tanden eens lekker in Davids’ conclusies te zetten. Zo leidde het Irak-onderzoek tot een bijna-kabinetscrisis nog voordat iemand het ruim 550 pagina’s dikke rapport had kunnen bestuderen. Met zijn onbesuisde actie bevestigde Balkenende één van de hoofdconclusies van Davids: de premier had geen regie over de besluitvorming, en zijn kabinet leed aan tunnelvisie. Nog ernstiger is het feit dat Balkenende zeven jaar lang heeft beweerd dat er ‘niets te verbergen’ was. Met die onwaarheid heeft Davids nu genadeloos afgerekend. Zijn belangrijkste conclusies: • De oorlog tegen Irak berustte niet op een adequaat volkenrechtelijk mandaat. Andersgezegd: Nederland heeft door de oorlog te steunen het internationale recht geschonden. Al ruim voor de oorlog wezen vrijwel alle volkenrechtdeskundigen ter wereld, maar ook Kofi Annan en zelfs de juristen op onze eigen ministeries de door het kabinet-Balkenende opgetuigde juridische argumentatie resoluut van de hand. Desondanks volhardde het kabinet in zijn steun aan een oorlog die nu dus formeel als ‘illegaal’ is bestempeld. Voor een land dat met Den Haag de juridische hoofdstad van de wereld binnen de grenzen heeft, de bevordering van het internationale recht in de grondwet heeft verankerd, en zich graag ten voorbeeld stelt aan andere staten, is dit een nauwelijks te evenaren blamage. Overigens kan deze conclusie van Davids ook grote betekenis hebben voor het Verenigd Koninkrijk, waar inmiddels het vijfde Irak-onderzoek wordt gehouden. • Het kabinet heeft de Tweede Kamer onjuist en onvolledig geïnformeerd. Zo werd nagelaten om het concrete Amerikaanse verzoek om militaire steun aan de Kamer te rapporteren. Het kabinet heeft desgevraagd een dergelijke verzoek altijd ontkend, en volgehouden dat de Kamer volledig was geïnformeerd. Daarnaast is informatie van de ambtelijke juridische diensten en de veiligheidsdiensten MIVD en AIVD niet, of onvolledig, met de Kamer gedeeld. Die informatie was cruciaal in de besluitvorming: had de Tweede Kamer er op 18 maart 2003 tijdens het finale debat over beschikt, dan lijkt de kans gering dat Nederland de oorlog zou hebben gesteund. Die vrees verleidde het kabinet tot cherry picking, het selecteren van slechts díe argumenten die de gewenste uitkomst ondersteunden. • Die gewenste uitkomst was al in augustus 2002 vormgegeven. Niet in een open debat, maar in een achterkamertje op het ministerie van Buitenlandse Zaken, door de toen kersverse minister De Hoop Scheffer en een paar ambtenaren. De door dit groepje in drie kwartier opgestelde ‘doelredenering’ kreeg begin september 2002 zonder overleg met het kabinet de status van officieel beleid, waarvan nooit meer werd afgeweken. • Het hameren op Iraks dreiging met massavernietigingswapens door vooral De Hoop Scheffer en Balkenende wordt door Davids als ‘onwaarachtig’ bestempeld. Het kabinet wist in de aanloop naar de oorlog dat de Verenigde Staten slechts één doel hadden: regime change. Aangezien het internationale recht geen houvast bood voor dat verlangen werden Saddams wapens ingezet om de publieke opinie en de volksvertegenwoordiging achter de invasie van Irak te krijgen. • Voor militaire steun heeft de commissie-Davids geen bewijs aangetroffen, in zoverre dat de meeste militaire activiteiten die Nederland in het kader van de oorlog tegen Irak ontplooide formeel een ander doel dienden. Voor de inzet van commando’s, met name door het radioprogramma Argos aan het licht gebracht, heeft Davids geen aanknopingspunten gevonden. Hiermee is overigens, anders dan Balkenende wil doen geloven, niet vast komen te staan dat Nederland geen militaire steun aan de Irak-oorlog heeft geleverd. In plaats van direct af te treden besloot Balkenende de harde conclusies van Davids met nieuwe wanredeneringen te lijf te gaan. Voor de premier van Nederland blijft het volkenrecht een kwestie van interpretatie – waarbij hij zichzelf verder opknoopte door te verwijzen naar een opvatting die zijn kabinet in 2003 juist níet besloot te volgen. Het volledige gebrek aan voorbereiding van Balkenende op de publicatie van het rapport – dat voor hem toch geen verrassingen kan bevatten – bleek ook uit het feit det hij met zijn drieste optreden geen enkel oog had voor coalitiegenoot de PvdA, die woedend een nieuwe verklaring van hem eiste. Het leidde tot een bijna-kabinetscrisis, een nachtelijk spoeddebat en een publieke vernedering voor Balkenende. De commissie-Davids levert ook zware kritiek op de Tweede Kamer. Davids verwijt de Kamer een gebrek aan serieus debat en jarenlang uitstel van het besluit tot onderzoek. De volksvregenwoordiging heeft het onderwerp ernstig verwaarloosd. Die conclusie werd eerder door de Eerste Kamer getrokken. ‘Openheid over Irak’ is wat Davids en de Senaat nu van de regering verlangen: een open debat tussen kabinet en volksvertegenwoordiging over alle facetten van het rapport-Davids. De kwestie-Irak gaat na zeven jaar op naar de grote finale. De beurt is aan het kabinet voor een gedegen reactie op het rapport-Davids, inclusief beantwoording van alle resterende Kamervragen uit 2008 en 2009. Dat wordt een tour de force omdat het aanvaarden van Davids’ conclusies voor Balkenende neerkomt op het erkennen van verantwoordelijkheid voor kwesties die het volkenrechtelijke en democratische daglicht niet kunnen velen. Over de reactie van het kabinet zal, vermoedelijk in de tweede week van februari, een debat in de Tweede Kamer plaatsvinden: de laatste kans voor de volksvertegenwoordiging om iets van zijn geloofwaardigheid inzake ‘Irak’ terug te winnen. Daarnaast zal de Eerste Kamer zijn eigen onafhankelijke koers vervolgen, en op enig moment zijn eigen debat met het kabinet voeren. Jarenlang heeft de Senaat de querelante redeneringen van het kabinet over het ‘adequaat volkenrechtelijk mandaat’ moeten gedogen. Eindelijk liggen nu de zwaarbevochten antwoorden ter tafel, en kan de Eerste Kamer oordelen over de beweegredenen van het kabinet – niet alleen met betrekking tot de verleende steun, maar ook inzake de betoonde tegenwerking. Voor de burger blijft het voorlopig een geruststellende gedachte dat de Senaat als laatste zal oordelen over de kwestie-Irak.
Beknopte conclusies van de commissie-Davids Wat verwachtte Openheid over Irak van Davids? |
